SIMPLEX - Ogólnopolski Serwis Chorych na Stwardnienie Rozsiane

    Niepełnosprawność zwykło się postrzegać jako problem medyczny, związany z pomocą społeczną i dzialalnością charytatywną. Dekada osób niepełnosprawnych ogłoszona przez ONZ (1983-1992) w dużej mierze przyczyniła się do zmiany takiego modelu niepełnosprawności. Nadal jednak dalecy jesteśmy od zrozumienia, że osoby niepełnosprawne są przede wszystkim obywatelami mającymi takie same jak inni prawa i obowiązki.
    Polityka wobec osób niepełnosprawnych oparta na koncepcjach pomocy społecznej i dobroczynności nie daje im poczucia bycia samodzielnym podmiotem, wręcz przeciwnie - uprzedmiotawia je. Zamykani są w instytucjach opiekuńczych i pozbawiani podstawowych praw przysługujących reszcie obywateli, takich jak: prawo do wolności, aktywności społecznej i politycznej, pracy, edukacji itp.
    Obecnie wyróżnia się dwa podstawowe ujęcia problemu niepełnosprawności, a mianowicie: indywidualny model niesprawności i społeczny model niepełnosprawności.
    Indywidualny model niepełnosprawności oparty jest na założeniu, że niepełnosprawność jest osobistą tragedią jednostki i należy się z nią uporać przez interwencje profesjonalistów, to znaczy likwidując medyczne komplikacje lub funkcjonalne ograniczenia jednostki np. poprzez rehabilitację. Wprawdzie nie ma czegoś takiego jak medyczny model niepełnosprawności, ale z całą pewnością można mówić o tym, że medykalizacja jest jedną z podstaw indywidualnego modelu niepełnosprawności. Sposoby spędzania wolnego czasu przyjmują rangę kuracji leczniczej. I tak jazda konna staje się hipoterapią, czytanie książek - biblioterapią, muzyka - muzykoterapią, a rozmowa - psychoterapią. Istnieje jednak podstawowa różnica pomiędzy chorobą a niepełnosprawnością. Niepełnosprawność, jako długoterminowy stan społeczny nie daje się leczyć medycznie.
    Społeczny model niepełnosprawności zakłada natomiast, że niepełnosprawność powstaje na skutek ograniczeń, doświadczanych przez osoby nią dotknięte: od indywidualnych uprzedzeń do instytucjonalnej dyskryminacji, od niedostępnego publicznego budownictwa do niedostosowanego systemu transportu, od segregacyjnej edukacji do wyłączających osoby niepełnosprawne rozwiązań na rynku pracy. Dyskryminacja osób niepełnosprawnych nie jest problemem wynikającym z ich ograniczeń, lecz z postaw i nastawienia otoczenia.

    Samopomoc - to działania w grupie osób znajdujących się w podobnej sytuacji, podejmowane przez nie same w celu promowania, podtrzymywania i przywracania dobrego funkcjonowania i prawidłowych relacji w określonej społeczności, z uwzględnieniem takich wartości jak wzajemna pomoc, solidarność, godność jednostki - umacniające wiarę w możliwość aktywnego, zgodnego z aspiracjami życia.
    W działaniach tych kluczówe znaczenie ma mobilizacja ludzkiej aktywności, czyli kształtowanie postawy radzenia sobie z własnymi problemami z pomocą innych. Jest to wyraźna różnica w stosunku do zjawiska medykalizacji życia, instytucjonalizacji i profesjonalizacji. W ideologii grup samopomocowych najważniejsza jest wiara we własne siły oraz propagowanie rozwijania własnych możliwości przez członków tych grup.
    W grupach samopomocowych kładzie się nacisk na stworzenie poczucia podmiotowości. Chęć zyskania podmiotowości jest reakcją na uprzedmiotowienie, które często przeżywają osoby niepełnosprawne w kontaktach z biurokratycznymi instytucjami medycznymi. Ma to być alternatywa dla medycznego paradygmatu - podejście społeczne, gdzie w kontaktach bezpośrednich i w niewielkich grupach czlowiek odnajduje więzi społeczne, niezbędne dla poczucia podmiotowości i samoorganizowania się.

Idea niezależnego życia, ruchu wywodzącego się z USA, jest wynikiem dążenia osób niepełnosprawnych do posiadania kontroli nad usługami, które są im dostarczane oraz ich społecznego zaangażowania i umocnienia na drodze do uzyskania równych szans z innymi obywatelami. Życie niezależne nie oznacza bycia niezależnym w możliwie szerokim zakresie (np. konieczności samodzielnego wykonywania wszystkich czynności dnia codziennego), lecz możliwość decydowania o swoim życiu, o tym kiedy, gdzie i przez kogo będzie niesiona pomoc wynikająca z konsekwencji niepełnosprawności. Życie niezależne oznacza, że sam zainteresowany decyduje, jakie ma priorytety w życiu i w związku z tym określa zakres i sposób korzystania z osobistej pomocy.

    Teoretycznie osoby niepełnosprawne posiadają te same podstawowe prawa obywatelskie, jednak w praktyce napotykają na trudności w ich realizowaniu. Prawa obywatelskie są istotnie związane z pełnym uczestniczeniem obywatela w życiu społecznym.
    Wyrównanie szans w procesie zatrudnienia jest jednym z najbardziej istotnych elementów koniecznej zmiany zorganizowania społeczeństwa. Tylko wtedy gdy umożliwi się osobom niepełnosprawnym pracę - położy się fundamenty pod ich pełną integrację w społeczeństwie.
    Osoby niepełnosprawne domagają się akceptacji takimi, jakie są, a nie takimi, jak wydaje się społeczeństwu, że być powinny.

Na podstawie tekstu "Społeczny model niepełnosprawności"
przygotowanego przez Ogólnopolski Sejmik Osób
Niepełnosprawnych, zamieszczonego w kwartalniku
"Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej", nr 1 (155) 1998,
opracowała Redakcja.